Nieuwsbrief 4/2012        
           
 

Juli 2012

 

 

Stuur deze nieuwsbrief door naar iemand anders!
Klik hier!

 

U ontvangt deze nieuwsbrief geheel gratis en zonder verdere verplichtingen omdat u zich via onze website heeft opgegeven. Wilt u geen nieuwsbrieven meer ontvangen, klik dan hier.

   

Onderzoek naar gronderingslagen brengt echte Rembrandt aan het licht

De afgelopen decennia heeft het 'Rembrandt Research Project' (RRP) uitgebreid onderzoek gedaan naar het gebruik van preparatie- of grondlagen op schilderijen van Rembrandt. Rembrandt (en zijn werkplaats) brachten vaak, net als de meeste 17e eeuwse schilders, een zogenaamde “dubbele grond” aan. Deze dubbele grondering bestond uit een rode (oker) grond met daarop een grijze (loodwit) laag. Dankzij deze methode ontstond een ondergrond waarbij correcties gemakkelijk uitgevoerd konden worden en waarbij de voor die tijd kenmerkende sterke licht-donker contrasten (chiaroscuro) het best tot hun recht kwamen¹.

Tijdens de onderzoeken bleken clusters van Rembrandt (cq Rembrandt-werkplaats) schilderijen met excact dezelfde pigment-structuur van de tweede gronderings- cq loodwit-laag voor te komen. Een voorbeeld van zo’n cluster schilderijen met identieke gronderingslagen is een achttal schilderijen die in 1632 en 1633 door Rembrandt (en/of zijn werkplaats) zijn gemaakt (zie Tabel 1).

 
       
Man in oriental dress
Metropolitan Museum of Art, New York
(152 x 124 cm)
Gesigneerd RHL.van Rijn 1632
Man in oriental dress
National Gallery of Art, Washington
(98,2 x 74,3 cm)
Gesigneerd
embrandt ft
1635
Jonge vrouw met baret
Particuliere collectie,
Groot Brittanie
(69 x 53,5 cm)
Gesigneerd
RHL.van R
163
Haman voor Esther
Muzeul National de Arta Al Romaniei, Boekarest
(235 x 190 cm)
Gesigneerd
(-)
       
       
Woman in an armchair
Metropolitan Museum of Art, New York
(127 x 101 cm)
Gesigneerd
Rembrandt·ft:
1633
Man trimming his
quill
Gemäldegalerie, Kassel
(101,5 x 81,5 cm)
Gesigneerd
RHL.van Rijn 1632
Jean Pellicorne en
zijn zoon Caspar
The Wallace Collection, London
(155 x 123 cm)
Gesigneerd
Rembrant.f
Anatomische les van
Dr Nicolaes Tulp
Mauritshuis, Den Haag
(169,5 x 216,5 cm)
Gesigneerd
Rembrant.fv:
1632

Tabel 1. Schilderijen van Rembrandt en zijn werkplaats, gedateerd 1632/1633 die voorzien zijn van een identieke top “tweede” gronderingslaag.

Aannemelijk is dat deze doeken kort na elkaar zijn gegrondeerd en ook kort daarna van een schildering zijn voorzien. De analyse van gronderingslagen op schilderijen kan zo als hulpmiddel worden ingezet bij het dateren van schilderijen.

Doeken werden in de 17e eeuw door de schilders “kant en klaar”, voorzien van de benodigde preparatielagen, ingekocht. Het linnen waarop de gronderingslagen van de hieronder beschreven acht schilderijen was aangebracht bleek echter voor elk schilderij te verschillen. Niet één doek was afkomstig van dezelfde rol linnen². Blijkbaar waren alle acht doeken van verschillende linnen rollen afkomstig, maar werd wel op alle doeken dezelfde (tweede) gronderingslaag aangebracht.Een verklaring voor dit opmerkelijk feit zou kunnen zijn dat deze doeken zeer waarschijnlijk zonder tweede gronderingslaag van een primuurder zijn betrokken en dat deze tweede gronderingslaag later in het atelier, door een leerling van Rembrandt, uit één en dezelfde verfpot³ op de in het atelier aanwezige doeken (met onderling verschillende linnenstructuur) is aangebracht?

Een opvallend voorbeeld van datering met behulp van gronderingslagen en daarop verrassende toeschrijving van een schilderij aan Rembrandt is de Jonge vrouw met baret (Tabel 1, Afbeelding 3). In 1972 werd dit schilderij door het RRP nog terzijde geschoven als een oude imitatie, gemaakt buiten Rembrandts werkplaats.

In 1995 werd het schilderij opnieuw, maar nu met behulp van X-Radiografie en na een grondige schoonmaakbeurt, door het RRP onderzocht waarbij verrassenderwijs kwam vast te staan dat de gronderingslagen identiek waren aan de zeven andere vermelde schilderijen uit Tabel 1. Het schilderij is dus zeer waarschijnlijk in het jaar 1632/1633 in Rembrandts werkplaats gemaakt! Een tweede bevestiging voor deze datering was het gebruikte linnen; dit bleek uit dezelfde rol te komen als het in 1633 door Rembrandt geschilderde schilderij Portret of a fashionabel-dressed Couplet.

Verder kon aangetoond worden dat het schilderij ooit rechthoekig is geweest maar aan het eind van de 17e eeuw ovaal is gesneden. Hierbij verdwenen drie letters (“ijn”) en een deel van het cijfer “2” van de oorspronkelijk handtekening (“RHL van Rijn/1632). Er kon worden vastgesteld dat de handtekening echt moest zijn (confidently written and with due regard to the differences in size and the traces of the brush, strongly reminiscent of securely authentic signatures of this type).En omdat Rembrandt alleen in het jaar 1632 signeerde met “RHL van Rijn”, werd steeds aannemelijker dat het schilderij misschien wel door Rembrandt zelf moest zijn gemaakt.

Op basis van bovengenoemde uitkomsten en van een grondige analyse van de stijltechnische gronden (o.a. aanwezigheid van “pentimenti”), concludeerde het RRP dat het schilderij als een authentieke “Rembrandt” moest worden beschouwd. Het schilderij werd vervolgens enkele jaren later door de eigenaren geveild en verkocht voor negen miljoen euro.

Noten
1. Over grondering van schilderijen (E-Scriptio 2012-3):Schilderijen worden vrijwel altijd voorzien van een ondergrond, grond, ook wel schildergrond genoemd. Deze grondering wordt aangebracht om te zorgen voor een glad oppervlak en voor een goede hechting van de ondergrond aan de drager (veelal linnen), maar ook van de hechting van de hierop aan te brengen schilderlagen van het uiteindelijke schilderij. In Rembrandts tijd werd vaak een dubbele grondering gebruikt. De eerste (olieverf)laag bestond uit een roodbruin aardepigment. Na droging werd de laag met een puimsteen gladgewreven, waarna een tweede (olieverf)laag, een mengsel van loodwit en houtskool, een grijstint, werd opgebracht. Op deze manier werd een rood-grijs getinte, relatief neutrale ondergrond verkregen die 'matchte' met alle nog aan te brengen kleuren van het eigenlijke schilderij. In feite een zogenaamde 'intermediair kleur', die een soepele overgang bewerkstelligde tussen vooral de lichte en donkere delen. Het in de 17e eeuw populaire 'chiaroscuro' c.q. 'clair-obscur' effect kon op deze manier snel en efficiënt bereikt worden. Als gevolg van deze snelle werkwijze zijn nog vaak onbeschilderde stukjes grondlaag op schilderijen te zien.

2. Ernst van de Wetering, Rembrandt. The painter at Work, pp. 102-105, Table B - A survey of threadcounts of canvases used by Rembrandt or in his workshop over the period 1631-1642. Deze tabel wijst uit dat geen van de acht in dit artikel beschreven schilderijen dezelfde linnenstructuur heeft. De afzonderlijke doeken zijn dus afkomstig van verschillende rollen linnen.

3. Karin Groen, Halcyon Days for Art History, p. 90:“One pot of paint appears to have been used to prime both canvases“. (i.c. voor Rembrandts schilderijen Haman voor Esther en Portrait of a woman in an Armchair).

4. Het prepareren, i.c. het aanbrengen van verschillende lijm- en gronderingslagen op de drager (linnen of hout) werd in de 17e eeuw in het algemeen niet door de schilder zelf gedaan, maar uitbesteed aan zgn. “primuurders”. Er zijn echter aanwijzingen dat een uitzondering werd gemaakt voor de “tweede” gronderingslaag. Deze werd in sommige gevallen door de kunstenaar (of zijn werkplaats) zelf aangebracht. Mogelijk is dit het geval geweest bij het cluster van 8 schilderijen in dit artikel. (Ernst van de Wetering, Rembrandt. The Painter at Work, p. 22:There is some evidence, then, that preparing canvases and panels was a separate craft, though the possibility that it was undertaken in the studio as well cannot be excluded. The application of the second ground layer especially, may have been carried out in the workshop by some painters).


Bronnen
1. Ernst van de Wetering, Rembrandt. A Painter at Work, Amsterdam University Press, 1997.
2. Karin M. Groen, Grounds in Rembrandt’s workshop and in paintings by his contemporaries, Paintings in the laboratory: scientific examination for art history and conservation, 2011.
3. Karin M. Groen, Halycon Days for Art History, Paintings in the laboratory: scientific examination for art history and conservation, 2011.
4. A Corpus of Rembrandt Paintings IV, Springer BV, Dordrecht, 2005.
5. Sotheby’s, Important Old Master Paintings and European Works of Art, Lot 6, New York, 25 january 2007.
6. Christiaan Vogelaar en Gerben Korevaar, Rembrandts moeder. Mythe en werkelijkheid, Waanders Uitgevers, 2005.