Nieuwsbrief 1/2012        
           
 

Januari 2012

 

 

Stuur deze nieuwsbrief door naar iemand anders!
Klik hier!

 

U ontvangt deze nieuwsbrief geheel gratis en zonder verdere verplichtingen omdat u zich via onze website heeft opgegeven. Wilt u geen nieuwsbrieven meer ontvangen, klik dan hier.

   

Hypercholesterolemie op schilderijen
van Leonardo da Vinci en Frans Hals

De Mona Lisa, of zoals ze in het Louvre betiteld wordt met La Joconde (naar de vermoedelijke naam van de geportretteerde Lisa del Giocondo), wordt vaak als het beroemdste schilderij ter wereld gezien. Het Portret van een onbekende vrouw met een klein bijbeltje in haar hand, door Frans Hals is te zien in de National Gallery of Art te Washington, en geldt als één van Hals sterkste vrouwenportretten.

 
 
     

Leonardo da Vinci. Mona Lisa.
Afm. 77 x 53 cm.
Geschilderd op paneel
(populierenhout). 1507.

 

Frans Hals. Portret van een
onbekende vrouw
Afm. 102.5 x 86.9 cm.
Geschilderd op doek 1633.

Over de Mona Lisa zijn vele boeken volgeschreven. Daarentegen is over het Hals portret vrijwel niets bekend. De leeftijd van de onbekende vrouw staat op het doek vermeld: 60¹ (Afbeelding 1). Het lijkt erop dat, net als bij de Mona Lisa, de door Frans Hals geschilderde vrouw, ons ook 'onderdrukt' toe-glimlacht.

Afbeelding 1.

Leonardo da Vinci en Frans Hals zijn beiden niet alleen meesterlijke schilders, maar blijken ook meesters in de klinische observatie te zijn geweest. Twee medische studies hebben namelijk op grond van nauwkeurige bestudering van beide portretten geconcludeerd, dat beide geportretteerden leden aan 'hypercholesterolemie', een stofwisselingsstoornis waarbij een te hoog cholesterol in het bloed aanwezig is (in de volksmond 'een te hoog cholesterol').

Cholesterol kan opgeslagen worden in verscheidene locaties die van buitenaf zichtbaar zijn, bijvoorbeeld rond de oogleden en in bobbels op pezen. Op basis van deze verschijnselen (Afbeeldingen 2,3 en 4) die door de onderzoekers op deze schilderijen werden 'ontdekt', kon de diagnose 'hypercholesterolemie' worden gesteld.
 
   
         
Afbeelding 2.   Afbeelding 3.   Afbeelding 4.

Opmerkelijk is dat onze welvaartsziekten blijkbaar ook al in de 16e en 17e eeuw voorkwamen. Uit het onderzoek van De onbekende vrouw bleek de vrouw overvoed te zijn, vermoedelijk ten gevolge van een dieet met een hoog vetgehalte. Aannemelijk is dat onze welvaartsziekten vooral in de maatschappelijke bovenlaag optraden. Dit waren dan ook de mensen die zich het konden permitteren om een portret te laten maken. Bekend is bijvoorbeeld dat jicht in de 17e eeuw vooral te wijten was aan de dagelijkse consumptie van wit brood, een luxe product dat uitsluitend door de hoogste klassen kon worden bekostigd. Arme mensen aten rogge- of gerstebrood, soms wel 2 tot 3 kilo per dag.

Noot
¹ In de 17e eeuw zijn familieportretten in alle soorten en formaten bij honderdduizenden geschilderd. Portretten van afzonderlijke volwassen personen zijn het talrijkst, waarbij vaak twee van zulke beeltenissen als pendanten werden geschilderd. Van het Portret van een onbekende vrouw is een, hoewel niet algemeen geaccepteerd, een pendant bekend: Portret van een onbekende man, Frick Collection. De meeste pendant schilderijen betreffen de portretten van een echtpaar, vaak geschilderd ter gelegenheid van een huwelijk. Indien er geen huwelijks-portretten werden vervaardigd ten tijde van het huwelijk, dan werd de schade op latere leeftijd ingehaald. Dit is hier zeer waarschijnlijk het geval.

Bronnen
1. Seymour Slive, Frans Hals, Gary Shwartz | SDU, Maarssen ‘s-Gravenhage, 2000.
2. Rudi Ekkart en Quinten Buvelot, Hollanders in beeld, Portretten in de Gouden Eeuw, Koninklijk Kabinet van schilderijen Mauritshuis, National Gallery, Waanders Uitgevers, 2007.
3. D.W. Erkelens, L.M. Sherwood, Familial hypercholesterolemia, tendinous xanthomas and Frans Hals, JAMA, 1989 nr. 265 p. 2092.
4. L. Ose, The real code of Leonardo da Vinci, Curr cardiol 4, 600 , 2008.