Nieuwsbrief 05a/2009        
           
 

Juni 2009

Jan van Scorel en Het Lam Gods
 

Stuur deze nieuwsbrief door naar iemand anders!
Klik hier!

 

U ontvangt deze nieuwsbrief geheel gratis en zonder verdere verplichtingen omdat u zich via onze website heeft opgegeven. Wilt u geen nieuwsbrieven meer ontvangen, klik dan hier.

   

Jan van Scorel en Het Lam Gods

Het schilderwerk Het Lam Gods (Afbeeldingen 1a, 1b) is te bewonderen in de Sint-Baafskathedraal te Gent, en staat bekend als één van de hoogtepunten uit de schilderkunst. Op dit retabel¹ is de Domtoren van Utrecht te zien (Afbeelding 2). Het veelluik is een meesterwerk van de Vlaamse Primitieven. Tot op de dag van vandaag is de vraag onopgelost of in 1432 de gebroeders Hubert en Jan van Eyck de Domtoren zélf hebben aangebracht, of dat dit gebeurd is bij een restauratie door de Utrechtse schilder Jan van Scorel in 1550.



Afbeelding 1a. Het retabel Het Lam Gods geopend, Hubert en Jan van Eyck, ca. 1432,
Sint-Baafskathedraal te Gent.





Afbeelding 1b. Het retabel Het Lam Gods gesloten, Hubert en Jan van Eyck, ca. 1432,
Sint-Bataafskathedraal te Gent.




Afbeelding 2. De Domtoren links boven het centrale paneel van Het Lam Gods.

De kunstenaars-biograaf Karel van Mander noemt Jan van Scorel (1495-1562) in zijn 'Schilderboeck' in 1604 de grondlegger van de schilderkunst in de Noordelijke Nederlanden: 'Lanteern-drager en Straetmaker onser Consten'. Jan van Scorel (1495-1562) introduceerde namelijk de Renaissance in Nederland, die vanaf dat moment de middeleeuwse kunst verdrong. Als schilder zette Van Scorel als eerste een schilderswerkplaats op naar Italiaans model, waarbij leerlingen een grote productie mogelijk maakten. Rubens zou hem daarin volgen. Ook vervaardigde Van Scorel als eerste een groepsportret in de Nederlandse schilderkunst (Afbeelding 3).

Afbeelding 3. Groepsportret Jeruzalemvaarders ca.1528, Frans Halsmuseum. Jan van Scorel staat als derde persoon van rechts afgebeeld.

Tevens is hij het eerste voorbeeld van een ander type schilder in de Nederlanden. Beïnvloed door zijn jarenlange verblijf in Italië, waar hij als opvolger van Rafaël, de functie van opzichter van de pauselijke collecties in Rome bekleedde, zag hij zichzelf, na terugkeer in Utrecht, op de eerste plaats als `uomo universale', als intellectueel en als gelijke van dichters en geleerden.

Hij beschouwde zichzelf niet langer als ambachtsman, maar als kunstenaar en weigerde zich daarom aan te sluiten bij het ambachtsgilde waartoe de schilders behoorden. Hij werd ook wel de Hollandse Leonardo da Vinci genoemd. Naast zijn schilderactiviteiten was hij geestelijke, uitvinder (van een baggermolen en van onderzee-cement), waterbouwkundige (diverse droogleggingen) en architect (een doksaal voor de Mariakerk in Utrecht).

In 1550 wordt Van Scorel door de Gentenaar Lancelot Blondeel gevraagd om het vermaarde Lam Gods van de gebroeders Van Eyck te restaureren. Nadien wordt vaak aangenomen dat hij de Utrechtse Dom op het paneel heeft aangebracht. Aannemelijker is het echter dat de Dom wèl door de gebroeders van Eyck zelf is geschilderd want op veel laat-middeleeuwse schilderijen van religieuze voorstellingen is op de achtergrond een gefantaseerde stad afgebeeld als symbool voor het hemelse Jeruzalem.

In dit soort voorstellingen werd in sommige gevallen een afbeelding van een markante, karakteristieke kerk, zoals de Dom in Utrecht opgenomen. Is dit laatste inderdaad het geval, dan is de Dom van Utrecht op Het Lam Gods de oudst bekende afbeelding van de toen vijftigjarige Domtoren.

Noot:
¹ Het Lam Gods is een van de bekendste middeleeuwse retabels. Een retabel is een versierde opbouw achter een altaar, gewoonlijk met de altaartafel verbonden. De Latijnse naam retrotabulum betekent letterlijk: ‘keerzijdetafel’. Een retabel wordt ook wel een altaarstuk genoemd. Altaarretables bestaan alleen in de katholieke traditie. De meeste retabels dateren van voor de reformatie. Retabels hadden vaak het Lijden van Christus als onderwerp, vanwege hun verbondenheid met het Altaar als de plaats waar in de Kerk de Eucharistie wordt gevierd. Vaak werd een retabel, ook in het geval van Het Lam Gods, voorzien van vleugeldeuren met prachtige beschilderingen aan de binnenzijde. Op de zijluiken van het gesloten paneel werden veelal de schenkers van het retabel afgebeeld. Bij Het Lam Gods zijn dit Judocus Vyd en Lysbette Borluut (Afbeelding 1b. linksonder en rechtsonder). De deuren bleven gedurende de weekdagen gesloten, en werden alleen bij de Eucharistie op zondag en bij feest- en hoogtijdagen opengezet. De buitenzijden van de deuren waren doorgaans eenvoudig uitgevoerd en minder kleurrijk. Een altaar dat een retabel met vleugeldeuren draagt wordt ook wel ‘vleugelaltaar’ genoemd.

Bronnen:
1. Carel van Mander, Het Schilderboek, Wereldbibliotheek, Amsterdam 1956.
2. Peter Schmidt, Het Lam Gods, Ludion Gent-Amsterdam, 2001.
3. Centraalmuseum.nl, Scorels roem,
    http://www.centraalmuseum.nl/page.ocl?pageid=67&expo_id=197&filter=3
4. Sint Baafskathedraal, Lam Gods,
    http://users.skynet.be/sintbaafskathedraal-gent/NL_lamgods.html