Nieuwsbrief 1/2014        
           
 

Maart 2014

   

Rembrandt en werkkleding

Rembrandt heeft zichzelf enige keren op informele wijze in alledaagse werkkleding afgebeeld. In zijn tijd was dit niet gebruikelijk. Schilders presenteerden zich in hun zelfportretten graag formeel en weelderig, in zijden kleding en kanten kragen. Leonardo da Vinci merkte bijvoorbeeld op dat het schildersberoep bij uitstek geschikt was voor de gentleman, omdat er geen zware lichamelijke inspanning behoefde te worden verricht en zodoende overeenkomstig zijn stand chique gekleed kon blijven.

In principe was het voor schilders niet noodzakelijk om speciale werkkleding te dragen. In de meeste beroepen werd ter bescherming meestal een schort ('schortecleed') over de dagelijkse kleding gedragen, schilders gebruikten deze schorten niet. Waarschijnlijk droegen ze hun 'daegelixe' (meestal afgedragen) pak. Soms werd ook een soort huisgewaad c.q. tabbaard gebruikt. Voor schilders die hun vak voornamelijk zittend uitoefenden, bood de tabbaard bescherming tegen de winterkoude. Ook Rembrandt heeft zichzelf in dit kledingstuk vereeuwigd (Afbeeldingen 1,2 en 3).

 
Afb. 1 Rembrandt, Kunsthistorisches
Museum, Wenen (1652)
Afb. 2 Rembrandt, Metropolitan Museum,
New York (1660)
Afb. 3 Rembrandt, Museum
of Fine arts, Boston
 (1628)

De vraag waarom Rembrandt zichzelf niet, net als z’n vakbroeders wat formeler afbeeldde, zou volgens kenners te maken kunnen hebben met zijn levenslange zoektocht naar individuele vrijheid en zijn non-conformisme. De werkkleding vormde “een protest tegen de academische geringschatting van het schilderachtige”. De bekende biograaf Arnold Houbraken (1660-1719) schreef dat Rembrandt in de nadagen van zijn leven omging met “gemeene luiden, en zulke die de Konst hanteerden” om zijn persoonlijke vrijheid te behouden.

Een ander opvallend kledingstuk dat vaak in Rembrandts zelfportretten voorkomt is de baret. In zijn tijd werd de baret echter niet meer gedragen en als ouderwets beschouwd. Door Rembrandt kreeg dit hoofddeksel echter een geheel nieuwe dimensie. Hij is de eerste kunstenaar die zich met baret in zelfportretten presenteerde. Vrijwel al zijn leerlingen, zoals Ferdinand Bol, Gerrit Dou en Govaert Flinck volgden hem onmiddellijk na en beeldden zich ook af met baret. Tot in deze tijd wordt de baret nog steeds gezien als het symbool van de schilder (zie onderstaande afbeeldingen).

 
Zelfportret met baret
(1636-38), Norton Simon
Museum of Art, Pasadena
Zelfportret met baret
(1659), National Gallery
of Scotland, Edinburgh
Zelfportret met baret (1659),
National Gallery of Art,
Washington

 

Ferdinand Bol
(1616-1680)
Govert Flinck
(1615-1660)
Gerrit Dou
(1613-1675)

 

Joshua Reynolds
(1723-1792)
Paul Cezanne
(1839-1906)
Claude Monnet
(1840-1926)

 

Henri Rousseau
(1844-1910)
Dick Ket (1902-1940) Bernardus Cornelis Noltee
(1903-1967)

 
Bronnen
Marieke de Winkel, Rembrandt’s clothes-dress and meaning in his self-portraits, A Corpus of Rembrandt Paintings IV: Self-Portraits, Springer 2005.
Marieke de Winkel, Het kostuum in Rembrandts zelfportretten, Rembrandt zelf, Uitgeverij Waanders, 1999